Kesenian Ghazal

Mukadimah

Apakah itu muzik ghazal dan bagaimanakah muzik ghazal bermula? Apakah benar, seperti
kata sesetengah orang, ghazal bagai muzik ‘jaz’ Melayu; melodi yang indah gemersik dan mengalun kalbu?

Mengenali Ghazal

Dalam kesusasteraan Melayu tradisional, ghazal disenaraikan sebagai salah sebuah puisi lama kita. Ia berasal dari Parsi, berpindah ke benua kecil India dan kemudian bersemarak di beberapa daerah di Nusantara. Ghazal terdiri daripada 7 sehingga 8 baris serangkap dan suku katanya di antara 1-30 bagi setiap rangkap. Tidak seperti pantun dan syair, ghazal sebagai jenis puisi tidak begitu terkenal dan digemari oleh khalayak ramai walaupun di Parsi dan beberapa daerah Islam di India, ia begiu terkenal. Kita mungkin terikirkan penyai-penyair ghazal dari Parsi seperti Hafiz, Sa’di dan lain-lain serta dari benua kecil India seperti Kabir, Iqbal dan lain-lain.

Namun, ghazal sebagai sejenis muzik agak lama sebati dan digemari di alam kita. Muzik ini, seperti puisinya berasal dari Parsi dan akhirnya sampai ke daerah kita. Ia merupakan muzik untuk meluahkan perasaan kasih sayang dan cinta. Muzik ini hidup dalam beberapa kerajaan Islam di India, terutamanya kerajaan Mughal (1526-1761). Kerajaan ini, yang menggunakan bahasa Parsi sebagai bahasa pengantar, banyak pula mempengaruhi kerajaan Aceh (mulai abad ke-16) dari segi kesenian, cara berkerajaan dan lain-lain. Besar kemungkinan dari detik inilah kesenian ghazal meresap ke alam muzik kita.

Muzik ghazal di benua kecil India, yang bercorak cinta, sering dipertunjukkan di majlis-majlis kebesaran, dengan penyanyi utamanya seorang wanita dan muzik ini dipanggil ‘Gamat’. Alat-alat muzik yang digunakan pula ialah syaringgi: alat berupa seperti tongkang kayu, bertali tiga dan digesek oleh penggesek, sitar yang bertali tujuh dan dipetik, tabla dan harmonium. Namun seni ghazal ini berkembang bukan sekadar seni hiburan sahaja di sana. Salah satu cabangnya ialah muzik ‘Qawwali’, iaitu sejenis muzik ghazal berunsur tasawuf. Penyanyi-penyanyinya merupakan penyanyi lelaki yang selalunya mewarisi tradisi ini secara turun temurun dan harus menjalani latihan bertahun-tahun sebelum boleh dimajukan ke khalayak ramai. Di antara penyanyi ghazal jenis tasawuf yang termasyhur ialah Allahyarham Ustad Fateh Ali Khan.

Ghazal Di Daerah Kita

Di daerah kita, muzik ghazal menjadi muzik hiburan beberapa istana kerajaan Johor-Riau-Lingga. Muzik ghazal juga digunakan sebagai selingan dalam pementasan bangsawan. Ghazal pula mula dijadikan kesenian rakyat pada tahun-tahun 1920-an.

Terdapat dua jenis ghazal di daerah kita; ghazal asli dan ghazal parti. Ghazal asli membawakan lagu-lagu tradisional Melayu dalam rentak ghazal sementara ghazal parti pula, yang terdapat di pantai barat Semenanjung Malaysia, misalnya Pulau Pinang, Kepala Batas dan Kedah, membawakan lagu-lagu Padang Pasir.

Ghazal Melayu yang kita kenali kini adalah pembauran unsur-unsru muzik Parsi, Timur Tengah, Hindi dan Melayu. Salah sebuah negeri yang menjadi empat bermastautin dan memajukan ghazal ialah di negeri Johor Darul Takzim. Orang yang banyak memasyhurkan ghazal di sana pula ialah Tuan Hj Musa alias Pak Lomak, yang dianggap sebagai bapa ghazal di Johor. Juga di Johor beberapa kumpulan ghazal telah ditubuhkan, di antara yang paling terkenal ialah Seri Maharani Ghazal dengan Ahmad Jusoh sebagai penyanyi utamanya. Kumpulan ghazal Melayu tidak pula membataskan diri kepada empat jenis alat muzik sahaja tetapi mengganti dan menambahkan alat-alat muzik ghazalnya. Alat-alat muzik yang digunakan termasuklah harmonium, biola, tabla, gambus, gitar, tamborin, maruas dan satu dua jenis alat muzik yang lain.

Bagaimana pula lagu ghazal didendangkan? Mendengar nyanyian lagu ghazal, kita akan sedar betapa sukar untuk menyanyikannya. Suara dan tarikan penyanyinya amat penting dan tidak semua penyanyi dapat melakukan ini dengan baik. Terdapat peringkat-peringkat penyampaian lagu ghazal iaitu ‘masuk lagu’ dan ‘patah lagu’. ‘Patah lagu’ pula terbahagi kepada dua bahagian iaitu ‘merenek lagu’ dan sebagai penutup, ‘mengalun lagu’.

Di antara lagu-lagu asli yang seringkali dimainkan oleh pancaragam ghazal termasuklah lagu Seri Mersing, Gunung Banang, Seri Sarawak, Seri Siantan, Gunung Panti, Bacang Manis, Nasib Panjang, Embun Berderai, Pak Ngah Balik, Puteri Ledang, Siti Payung dan lain-lain. Selain Pak Lomak dan Ahmad Jusoh, orang yang turut memasyhurkan muzik ghazal ialah Fadzil Ahmad. Beliau telah melahirkan beberapa buah album, termasuklah dua cakera padat baharu iaitu Irama Ghazal Malaysia dan Raja Gambus Malaysia. Dalam album-album tersebut, Fadzil Ahmad telah memuatkan lagu-lagu nyanyiannya dan juga Rosiah Chik, Orkid Abdullah, Aspalela Abdullah dan Jamie Chik serta gesekan biola Syed Ahmad Baagil. Di antara lagu-lagu yang dimuatkan termasuklah lagu: Dia Datang, Kenangan Kuala Lumpur, Pasir Roboh, Belahan Dua Jiwa, Bunga Melati, Jalak Lenteng, Ramadan Bulan Mulia, Di Lembah Sungai Nil dan lain-lain.

Menghadiri Konsert Gambus Fusion 11

Saya sempat menyaksikan ‘Konsert Gambus Fusion 11’ yang diiringi oleh kumpulan pemuzik ghazal dan juga Orkes Simfoni Kebangsaan Malaysia pada 6 Mei tahun lalu (1997), di Panggung Eksperimen, Kuala Lumpur. Persembahan lagu-lagu nyanyian Fadzil Ahmad, Rosiah Chik, Orkid Abdullah, S.A.Aishah dan lain-lain dan juga persembahan instrumental ghazal membawa semacam kenangan dan kegirangan kepada ramai penonton. Keunikan dan keindahan seni muzik tradisional Melayu jelas tergambar dalam konsert itu; ia bukan sesuatu yang mati tetapi sesuatu yang amat hidup dan segar dalam kerencaman muzik moden kita. Saya terharu mendengar suara Rosiah Chik secara langsung (‘live’); sebutan, patah lagu dan tarikan lagunya membuat kita turut berasa gelombang perasaan yang seolah-olah melanda jiwanya semasa penyampaian lagu. Suaranya tetap lunak dan segar walaupun usianya semakin lanjut. Demikian juga ketika melihat S.A.Aishah, yang mungkin sebaya dengan Rosiah Chik, bukan hanya boleh menyanyi malah bermain harmonium dan tabla dan turut diiringi oleh anak dan cucu lelakinya.

Kesimpulan

Benarkah lagu ghazal bagaikan lagu jaz orang-orang Melayu? Dalam lagu jaz, banyak ‘pembaikan’ (improvisation) dilakukan semasa menyampaikan sesebuah lagu, lantas jarang ada persembahan lagu jaz yang serupa daripada penyanyi yang sama. Mendengar nyanyian Louis Amstrong, Ella Fitzgerald dan lain-lain menunjukkan sedemikian. Lagu-lagu ghazal tidak ada ‘pembaikan’ sebegitu. Namun kedua-duanya ada semacam persamaan: menggambarkan perasaan yang mendalam dengan bersahaja, seolah-olah sambil lewa dan iringan muziknya, sama ada harmonium atau biola (bagi ghazal) dan saksofon dan lain-lain (bagi jaz) seringkali juga menggantikan kedalaman perasaan penyanyinya. Dan mungkin unsur bersahaja inilah yang membuat perasaan kita terbuai dan akrab dengan seni muzik ghazal kita.

Ditulis: 7 – 8 Mei 1998
Tersiar: Berita Harian (Singapura), 1998
Tulisan: Rasiah Halil.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s